Vị ngọt đầu xuân – bánh

Sau khi nói đến mứt, chúng ta không nên quên bánh vì hai thứ vẫn đi chung. Các bạn có biết quê hương Việt Nam có bao nhiêu thứ bánh không nào? Lẽ tất nhiên, bạn làm sao nhớ hết được.

Lê Văn Lân

banh-chung

Vậy để làm quà đầu xuân… mời quí vị, “xơi hàm thụ” qua hai bài vè về các thứ bánh: Đúng lý mà nói, bánh không nhứt thiết phải ngọt mà có khi mặn, như bánh tét, bánh ú, bánh xèo… và bánh không nhứt định phải cầm tay mà ăn… mà đôi khi ăn phải húp như bánh canh, trôi nước. 

Vè các thứ bánh (Bài thứ nhứt) 

Bà con cô bác, 
Lẳng lặng mà nghe. 

Tôi nói cái vè, 
Vè các thứ bánh. 
Phong tình huê nguyệt,
Sẵn bánh trung thu,
Mấy gã phật tu, 
Bông sen thơm ngát.
Ai mà hảo ngọt,
Thì có bánh cam.
Những kẻ nhát gan,
Này là bánh tét.
Còn như bánh ếch,
Để mấy ông câu. 
Hủ lậu ngày xưa,
Thì ưa bánh tổ. 
Mấy tay hảo võ,
Bánh thuẫn sẵn sàng,
Các thứ bánh bàn,
Kính chư chấp bút. 
Ai năng thống phúc,
Nên dụng bánh gừng.
Còn bánh ếch trận,
Cu ly chia lấy. 
Kẻ nào trồng rẫy,
Thì sẵn bánh khoai
Mấy gã hay say,
Bánh men rất quý.
Nầy là bao chỉ
Để các thợ may.
Má phấn mấy tay,
Thì ưa bánh dứa.
Những tay làm lửa,
Sẵn có bánh phồng.
Bánh kẹp, bánh còng,
Để cho đạo tặc.
Lại như quai vạc
Đạo chốp nên ăn. 
Ai bị thoát giang
Thì ăn bánh lọt.
Trôi nước rất ngọt,
Để các thợ chài.
Dầm mưa hoài hoài,
Thì ăn bánh ướt.
Bất toại vô phước,
Thì sẵn bánh bò.
Những kẻ hay lo,
Phải ăn tai yến.
Ai ham trồng kiểng,
bánh bông lan. 
Còn như bánh tráng,
Để hạng trai tơ.
Mấy ả giang hồ, 
Bánh bèo sẵn đó.
Ai mà mặt rổ 
Kìa bánh chôm chôm
Mấy chú tạ sơn, 
Bánh bao khá ních.
Những tay bán thịt,
Da lợn sẵn dành.
Còn trả bánh canh,
Cho ba chú lính.
Chủ nhơn lục tỉnh,
Thì có bánh in.
Đầu bếp mấy tên,
Phải ăn bánh rế. 
Này là bánh nghệ,
Mấy chị nằm nơi. 
Kẻ dệt lụa tơ
Bánh tằm sẵn để. 
Còn như bánh quế,
Mấy đấng y sanh.
Tọc mạch mấy anh,
Nên ăn bánh hỏi.
Hễ là thầy bói,
Ăn đỡ bánh qui.
Mấy ổ bánh mì
Cho nhà nho nhã.
Quảng Đông mấy gã,
Ăn bánh cà na.
Béo thịt thẳng da,
Thì ăn bánh ú.
Ruộng đồng mấy chú,
Nhũ đệ sẵn đây.
Phật giáo mấy thầy,
Xin thấu bánh cúng.
Phận tôi lúng túng,
Trái viết tôi giành.
Ai có lanh chanh, 
Tội cho bánh khọt

Trong bài vè, tên của các bánh được kê ra theo vần chữ chứ không phải theo đặc tính. Mục đích của bài vè là làm cho người đọc nhớ… và nhớ một cách ngộ nghĩnh như: 

Những kẻ nhát gan 
Này là bánh tét
Tét tức là chạy tét khói. 

Ai bị thoát giang 
Thì ăn bánh lọt
Thoát giang là bị lòi trĩ… đi tiêu, khó rặn ra cho lọt! 

Còn trả bánh canh 
Cho ba chú lính. 
Bắt lính đi canh là đúng rồi! 

Ai có lanh chanh 
Tôi cho bánh khọt
Khọt tức là khọt khẹt… dễ ghét. 

Theo giọng vè và tên của các thứ bánh, chúng ta khẳng định rằng vè gốc Nam Bộ… nên đã có cách nói chơn chất, không văn chương mà thú vị vô cùng. Và sau đây là bài thứ hai: 

Vè các thứ bánh 

Tròn như mặt trăng, 
Đó là bánh xèo. 
Có cưới có cheo, 
Đó là bánh hỏi.
 Đi không đặng giỏi,
Đó là bánh bò
Ăn không đặng no,
Đó là bánh ít
Giống nhau như hệt,
Đó là bánh in
Mắc cỡ không nhìn,
bánh khổ qua. 
Nấu nếp căng ra, 
bánh trôi nước
Biết đi, biết bước, 
Đó là bánh chưng. 
Có núm trên lưng,
bánh nhũ đệ.
Mật đường mà chế,
bánh da trời. 
Để dĩa có ngời, 
Bánh trong, bánh lọc. 
Giống nó hay mọc, 
Chỉ thiệt bánh gừng.
Lạt cột trên lưng,
Đó là bánh tét
Bốn cẳng hay quét,
Đó là bánh qui.
Hay kiêng hay vì,
bánh xôi vị.
Bỏ vô trong bị,
Đó là bánh bao.
Sang sảng như sao,
bánh bột báng.
Tròn như viên đạn,
Đó là bánh cam.
Ăn ở chờm bờm,
Thật là bánh ổ
Tròn nhưng lỗ đỗ,
Đó là bánh căng.
Cái mình có rằn
bánh da lợn.
Có giống lợn cợn,
Chỉ thiệt chè khoai.
Ăn nó ngứa hoài,
Đó là bánh dứa.
Lấy trai có chửa,
Đó là bánh bầu.
Xe nhợ mà cầu,
Đó là bánh chỉ.
Muốn ăn cho kỹ,
Thì ních Tàu thưng.
Thiên hạ không ưng,
Đó là bánh còng. 
Xe nhợ mà vòng,
Đó là bánh nghệ.
Mật đường mà chế,
Chỉ thiệt xu xoa.
Tưởng ông tưởng bà,
Đó là bánh cúng.
Hấp ra có núm,
Đó là bánh trần.
Phơi để ngoài sân,
Đó là bánh tráng.
Hai mùa sáu tháng, 
bánh trung thu
Đi lọng đi dù, 
Đó là xôi rượu. 

Trong bài vè này, ta thấy nhiều thứ không còn là bánh mà là chè, xôi, tàu thưng… 

Có giòng lợn cợn 
Chỉ thiệt chè khoai. 

Ai lọng đi dù, 
Đó là xôi rượu. 

Tôi không biết bánh Nhũ đệ là bánh gì, duy chỉ thấy tả nó: 

Có núm trên lưng! 

Còn bánh căng phải chăng là một thứ bánh thường có ở vùng Phan Rang mà cựu tổng thống Thiệu thích ăn: Bánh làm bằng cơm bóp rồi nướng, trên có để lát trứng! 

Theo tôi nhận xét, cuốn Tục Ngữ Phong Dao của Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc chỉ thu thập phần đại đa số những câu ở ngoài Bắc. Còn ở miền Trung và miền Nam, vẫn còn có rất nhiều câu khác… chúng ta ước mong sẽ có một cuốn sách thật đủ gồm ba miền đất nước… Hai bài vè về bánh trên được trích dẫn từ cuốn “Trở Về Nguồn Cội Hoa Đồng Cỏ Nội” của tác giả Minh Hương (Xuân Thu tái bản). Trong sách này, tôi thấy kể ra nhiều bài vè khác về hoa, trái, rau, cá, chim… 

Trở về câu ca dao: 

Muốn ăn bánh ít lá gai

Lấy chồng Bình Định sợ dài đường đi

Lá gai là lá gì? Ta thường nghe lá gai, phần lớn không rõ lá gai là gì? Công dụng của nó là gì? Nói chung trong cách làm bánh của Việt Nam, người ta thường hay dùng vài thứ lá gọi là thứ để nhuộm thức ăn (food dye). 

Cây gai có tên khoa học là Boehmeria nivea, Gand còn gọi là Trữ Ma, mọc ở Trung Quốc, các xứ Đông Dương, cho sợi để dệt. Lá cây cho ra màu lục đen, ăn mát, lợi tiểu, trị lòi…, sa tử cung theo kinh nghiệm y học dân gian. Lá chứa chlorogenic acid và rhoifolin. 

Làm bánh su sê (phu thê) thì dùng lá dành dành (chi tử) – Gardena jasminoides Elles, để có màu vàng Ăn không độc, Dùng thay cây Saffron để có màu vàng

Nấu xôi hay làm bánh muốn có màu tím thì người ta dùng lá cẩm (Peristrophe roxburghiana, Bremek). 

Còn lá dứa (Pandamus amaryllifolius) thì cho mùi thơm và màu xanh lợt, về dược tính thì lợi tiểu, đái dắt. 

Tóm lại, những thứ lá làm phụ gia phẩm để nhuộm hoàn toàn không được theo kinh nghiệm của dân gian (tôi xin kể tên khoa học ra để lớp trẻ sau này có dịp tra cứu trong các sách thực vật học, tránh lầm lẫn với những tên Việt khác đồng âm).  Nguồn: Lê Văn Lân, Bút khảo về xuân tập I, Nxb Văn Nghệ, California, Hoa Kỳ, 1999

Advertisement

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.