Tôn Thất Thiệp – Bức tranh hợp tuyển văn hóa

Trong khi Tôn Thất Thiệp là trung tâm của một tiểu Ấn Độ với những người cho vay tiền, các quán cà ri và tiệm kim hoàn thì một mê cung các con phố nhỏ chạy ra đường Hàm Nghi là vùng pha trộn của các cư dân người Việt, người Hoa, người Ấn và người Pháp.

Sue Hajdu

Đối diện ngôi đền Ấn trên đường Tôn Thất Thiệp là một ngôi nhà nhỏ được xây cất bởi cộng đồng người Ấn tại Sài Gòn. Tiền cho thuê nhà được dùng duy tu hoạt động của ngôi đền nhiều năm qua. Có một dạo ngôi nhà là một nhà hàng cà ri. Rồi có lúc nó là nơi trú ngụ của một gia đình Việt Nam và là nơi họ bán điểm tâm món bánh cuốn kiểu Bắc. Cách đây 18 tháng nó được trùng tu và khai trương thành SoCoLa – một cửa hiệu hấp dẫn chuyên bán thời trang và đồ cổ theo phong cách Nhật.

Từ tầng hai của căn nhà người ta có thể nhìn thấy một cách gần gũi khung cảnh cổng vào đền và nóc đền Ấn giáo Sri Thenday Yutthapani. Ngôi đền được xây cất bởi Chettiars, một người gốc Tamil Nadu ở Bắc Ấn. Nếu thả bộ đến showroom Samsung ở góc đường Tôn Thất Đạm và nhìn lại các bức tường vôi, bạn sẽ nhận ra vẫn còn dòng chữ xưa: Hội Nattukottai Chet… Căn nhà này từng là nhà chung của Chettiars, căn nhà kế bên số 29-31 cũng vậy, một nơi mà người Ấn hành hương thường trú ngụ. Được xây cất năm 1889, căn nhà giờ đây là tiệm kem Fanny và Temple Club. Tòa nhà phục chế kiểu thuộc địa này cũng từng là trụ sở ủy ban nhân dân, một ngôi trường tiểu học và văn phòng đại diện hãng Fuji.

Dòng họ Nattukottai Chettiars là những người Ấn đi tiên phong trong ngành ngân hàng và kế toán. Họ định cư tại nhiều đô thị Đông Nam Á, nơi mà các nền kinh tế thuộc địa đang đâm chồi nảy lộc rất cần đến kỹ năng xử lý tài chính của họ.

Dòng họ Nattukottai Chettiars có tập quán xây những ngôi đền Murugan tại bất cứ nơi đâu họ sinh sống. Ở gian trong của ngôi đền Tôn Thất Thiệp bạn sẽ thấy Thần Muruga (Sri Thenday Yutthapani), con trai của Shiva và Parvati và vị em trai Ganesh. Gạch lát lộng lẫy, thủy tinh trang trí sặc sỡ và những bức chân dung khổng lồ của Ghandi và Nehru khiến ngôi đền này khác biệt với các ngôi đền Ấn khác ở Sài Gòn. Khuôn viên của ngôi đền từng chạy dài đến đường Lê Lợi và ở cổng 122 Pasteur người ta vẫn còn nhìn thấy chiếc chuồng chim bồ câu cổ xưa. Ngôi đền đóng cửa đã vài năm và được dùng làm nhà kho trước khi giao lại cho cộng đồng Ấn giáo tại Sài Gòn năm 1993.

Trong khi Tôn Thất Thiệp là trung tâm của một tiểu Ấn Độ với những người cho vay tiền, các quán cà ri và tiệm kim hoàn thì một mê cung các con phố nhỏ chạy ra đường Hàm Nghi là vùng pha trộn của các cư dân người Việt, người Hoa, người Ấn và người Pháp. Muốn biết khu này ngày xưa ra sao, bạn hãy nhìn căn nhà 103 Hồ Tùng Mậu. Căn nhà đặc sắc này là một thí dụ xuất sắc của di sản kiến trúc và văn hóa pha trộn của Sài Gòn.

Cộng đồng người Ấn trước đây sống khắp quận 1. Một số chuyên kinh doanh đồ cổ, gia vị, bánh kẹo. Những người gốc Bombay thường giỏi trong ngành vải vóc và có cửa hiệu trên đường Đồng Khởi, Lê Lợi, Hàm Nghi, Trần Hưng Đạo và bên trong hoặc xung quanh chợ Bến Thành. Những cửa hiệu vải vóc ngày nay kinh doanh tại đó là những người thừa hưởng truyền thống này và tại số 22 Phan Bội Châu, ta có thể nhìn thấy một dấu vết: J. Kimatrai.

Người Việt hay gọi người Ấn là Chà Và, đọc trại từ Java. Sự thật là người Hà Lan đã tuyển mộ người Ấn đi lính và rốt cục một số người dừng chân tại Cochin-china. Về sau, chà và được dùng để chỉ tất cả người châu Á và Trung Đông da sậm. Một số người Chà xuất xứ từ các trạm thông thương mua bán của Pháp như Pondichery và Chandernagor ở Nam Ấn. Những người Chà này có hộ chiếu Pháp và thường được tuyển dụng vào các cơ quan công quyền hoặc cảnh sát thuộc địa.

Cộng đồng người Ấn rời Sài Gòn nhiều đợt, đầu tiên là sau năm 1945, rồi sau 1954 – một số trở về Ấn, một số khác thì tìm quê hương mới tại Pháp. Sau năm 1975 vẫn còn khá nhiều người Ấn sống ở đường Tôn Thất Thiệp, nhưng dần dần họ đi khỏi và đặc trưng của con đường dần dần thay đổi, nhiều gia đình người Bắc dọn đến và các cửa hiệu mặt tiền kinh doanh thưa thớt hơn. Về đêm con đường đặc biệt yên tĩnh. Vào đầu thập niên 1980 nó bắt đầu sôi động trở lại, với một vài cửa hàng máy móc điện tử khai trương. Sau đổi mới chuyển biến trở nên dồn dập. Những người mua bán máy móc điện tử đi gõ cửa từng nhà để hỏi thuê mặt tiền.

Tại sao họ chuộng khu vực này đến thế? Dường như có chút gì đó thuộc về quá khứ của con đường đã gây ra tác động này. Thời chiến tranh, một khu chợ đen đã góp mặt vào bức tranh hợp tuyển văn hóa của Tôn Thất Thiệp. Hàng hóa tiêu dùng như quần áo, vật dụng vệ sinh, rượu và một số máy móc điện tử đã len lỏi từ các cửa hàng PX của quân đội Mỹ ra vỉa hè Tôn Thất Thiệp. Giờ đây sắc thái của con đường rất rõ nét, nhất là phía Sun Wah Tower, với thiên hình vạn trạng các cửa hàng bán máy ảnh, máy tính, từ điển điện tử, điện thoại, máy nghe nhạc và CD.

Sự hiện diện của quân đội Mỹ cũng làm sôi động con đường về đêm, với các quán bar như La Fayette thay chỗ cho các quán cà ri. Cư dân lâu năm còn nhớ các quán bar khác như Pussy Cat nằm ở số nhà 11 và Snow and Victoria đối diện bên kia đường.

Nếu không quan tâm đến bars lúc nào cũng sẵn có một loạt quán ăn để lựa chọn thưởng thức. Đức Trọng, số nhà 13, được mở vào khoảng 1960 bởi một gia đình từ miền Bắc chuyển vào Sài Gòn mười năm trước. Đó là một quán ăn nổi tiếng mà thực khách có những vị như Trịnh Công Sơn. Ba Lê mở cách đó hai căn vào năm 1970, với nhiều rượu ngon của Pháp, Tây Ban Nha và các món ăn Tàu. Chủ nhân đã học ngành nhà hàng tại Pháp một thập niên. Nếu chịu khó hỏi han, người ta sẽ chỉ cho bạn xem mẫu quảng cáo của họ năm 1972 trong một cuốn hướng dẫn dành cho ngoại kiều: Bảy ngày ở Sài Gòn.

Chen vào giữa hai quán này là Đồng Nhân, còn gọi là Tiệm Cơm Bà Cả. Quán này mới mẻ hơn nhiều, bán cơm bình dân nhưng đắt hàng nhờ danh tiếng 50 năm nấu nướng của Bà Cả tại quán gốc trên đại lộ Nguyễn Huệ. Xuôi theo con đường, nhà số 62 cạnh ngôi đền là quán Thanh Xuân Hủ Tiếu Mỹ Tho nổi tiếng, kinh doanh đã trên nửa thế kỷ. Chị của chủ quán cũng bán Hủ Tiếu Mỹ Tho tại số nhà 54. Những người chủ quán này có thể kể cho bạn nghe chuyện về ông Sampan, một người Ấn sống trong hẻm 62 và là đầu bếp của ngôi đền và cộng đồng dân chúng Ấn địa phương. Dừng bước tại các nhà hàng hay quán ăn này, bạn sẽ có ấn tượng sống động về không khí và đặc điểm của Sài Gòn xưa.

Nơi này là một Sài Gòn đang dần phai, từng ngày. Dân chúng đồn rằng toàn bộ khu phố giữa Tôn Thất Thiệp và Lê Lợi đã được qui hoạch để giải tỏa. Đây là một phiên bản của từ “phát triển”. Tôi thích phiên bản khác hơn, cái mới tồn tại trong ký ức của cái cũ.

Tôi tìm thấy điều đó ở cuối đường Tôn Thất Thiệp, nơi những cửa hiệu như Temple Fleur, Monsoon và Celadon Green mọc lên và tiếp nối bởi GAYA, Saigon Kitsch, Maipropart and make studio – Ai Ka. Đúng thế, đây là những cửa hiệu thời thượng, nhưng chúng hòa nhập với sắc thái của con đường, nơi mà có một thời không một căn nhà được xây cao hơn ngôi đền. Và trong sự tinh tế kiến trúc và thẩm mỹ của SôCôLa, Temple Club, Fanny và cửa hiệu Heaven mới phục chế xinh xắn, tôi tìm thấy một sự phát triển thương mại rất đặc thù của ngày hôm nay nhưng có sự tôn trọng quá khứ và làm giàu cho lịch sử phong phú của bức tranh hợp tuyển văn hóa Tôn Thất Thiệp.

Đền Mariamman – 45 Trương Định Q.1

Ngôi đền này thờ Mariamman, vợ của thần Shiva và hiện nay là ngôi đền Ấn giáo nổi tiếng nhất tại Sài Gòn. Đền nổi tiếng vì bất cứ ai cũng có thể viếng, không chỉ người Ấn hay người Việt gốc Ấn mà cả người Việt theo Phật giáo hay Thiên Chúa giáo. Thứ sáu là có nhiều khách viếng nhất vì đây là ngày lễ dâng y. Có lẽ một lý do khác khiến ngôi đền được đông người thăm viếng là do thời chiến tranh khu vực này bị đánh bom nhưng ngôi đền không hề suy suyển.

Đền được xây cất cách đây đã 217 năm. Hai bức tượng Mariamman, còn gọi là Kaliamman hay Kali được đặt trong gian thờ bằng đá bên trong. Trước kia các tín đồ thường rước kiệu bức tượng nhẹ trên đường phố vào các ngày lễ hội. Mặc dù nghi lễ này không còn diễn ra nữa, ngôi đền vẫn gieo những ấn tượng rất sống động. Ngày lễ lớn nhất trong năm là ngày 10 tháng 9 âm lịch, thường rơi vào tháng 10 dương lịch.

Đền Subramanian – XXXX Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Q.1

Không chỉ là một nơi thờ phụng trong suốt 200 năm qua, ngôi đền này còn là chỗ tá túc cho các thương nhân Ấn Độ thuở ban sơ đặt chân đến Sài Gòn. Một khi việc kinh doanh phát đạt, các thương nhân sẽ tính chuyện ổn định cuộc sống lâu dài hơn, bằng cách mua nhà, cưới vợ người Việt và đưa gia đình từ Ấn Độ sang đây cùng sinh sống. Nhiều thương nhân xuất thân từ vùng Madras và thực tế là cả bốn ngôi đền hiện diện tại Sài Gòn đều theo phong cách miền Nam. Người Ấn gốc Bombay không bao giờ muốn định cư tại đây lâu dài nên không xây cất ngôi đền nào mà lập tran thờ tại nhà.

Dòng xe cộ lướt bên ngoài tương phản mạnh mẽ với vẻ tĩnh lặng bên trong ngôi đền này thờ thần Subramanian, còn gọi là thần Murugan. Tượng thần đặt trên cổng vào, cưỡi một con công và còn đặt ở gian thờ bên trong, cùng với hai nữ thần phu nhân. Vây quanh tả hữu là các bức tượng đá sẫm màu thờ thần Ganesh và Vishnu, cũng bắt nguồn từ Ấn Độ.

Sue Hajdu

3 thoughts on “Tôn Thất Thiệp – Bức tranh hợp tuyển văn hóa

  1. Vài dòng bổ sung cho bài
    Bài này có lẽ được viết ra cách đây khá lâu, chí ít gì cũng gần 20 năm, vì trong bài có nhắc đến Showroom Samsung tại góc đường Tôn Thất Thiệp và Tôn Thất Đạm. Đây cũng là văn phòng kinh doanh của Samsung, văn phòng này được dời về tòa nhà Diamond Plaza từ khoảng năm 2002 chứ không còn ở số 25-27 Tôn Thất Thiệp nữa. Trong thời gian văn phòng Samsung còn đóng ở đây, có một chi tiết tôi muốn bổ sung thêm cho bài viết về con đường Tôn Thất Thiệp và quá khứ “tiểu Ấn Độ”. Thời gian từ 1997 đến khoảng 2002, Samsung thuê mặt bằng tại các số 23 – 25 – 27 Tôn Thất Thiệp từ một công ty nhà nước để làm showroom và văn phòng kinh doanh. Có một điểm đặc biệt là Samsung chỉ được thuê và sử dụng phần mặt bằng của trọn số 23 và 27 TTT, còn riêng số 25 TTT thì chỉ được sử dụng một phần phía trên gác, còn phần mặt bằng phía dưới trệt thì quây kín lại, không sử dụng. Sau khi hoạt động tại đó một thời gian, Samsung muốn mở rộng mặt bằng làm việc, kết nối toàn bộ diện tích tầng trệt (mặt tiền) tại đây nên đã đặt vấn đề với đơn vị cho thuê. Từ đó mọi người mới hiểu ra phần được bít kín của căn số 25 đang là nơi để tạm làm kho chứa cho một chiếc kiệu thờ của Ấn Độ, do nguyên cớ từ đâu không rõ được mang về cất ở đây. Đơn vị cho thuê là một tổng công ty nhà nước, tiếp quản mặt bằng từ những người chủ cũ đã ra đi (hoặc bị tịch thu, không rõ), họ biết về chiếc kiệu thờ này, và rất muốn dọn chiếc kiệu này đi để rộng mặt bằng cho thuê, nhưng vì dính dáng tới tôn giáo và ngoại giao nên không dám có động tịnh gì. Chúng tôi lúc đó cũng nghĩ đơn giản, nên đã qua đền Ấn Giáo (Sri Thenday Yutthapani theo trong bài) gặp ban quản lý đền để thương lượng, đề nghị họ cho phép chúng tôi dời kiệu thờ này qua đền. Dự kiến cũng sẽ xây một bệ thờ để đặt kiệu lên cho đúng vị trí trang trọng của nó, thay vì phải nằm ẩn khuất trong tối tăm như hiện giờ. Dĩ nhiên toàn bộ chi phí sẽ do Samsung tài trợ, cùng với những chi phí khác để nâng cấp ngôi đền. Sau nhiều vòng thương lượng, cuối cùng chúng tôi cũng đạt được thỏa thuận với ban quản lý đền, và làm đơn gửi các cơ quan chính quyền có liên quan. Sau khi đá qua đá lại, cuối cùng hồ sơ xin phép được chuyển tới ban tôn giáo của thành phố. Và chờ đợi thêm một thời gian nữa, cuối cùng chúng tôi nhận được trả lời của ban tôn giáo, là họ đã hỏi ý kiến Sứ quán Ấn Độ, nhưng không được sự đồng ý của Sứ quán. Ý kiến của Sứ quán là kiệu thờ này rất quan trọng, không nên dời qua đền Sri Thenday Yutthapani trước mặt, mà phải tìm một vị trí riêng, trang trọng nào đó để xây mặt bằng và đưa kiệu về. Đến đây thì quá thẩm quyền của chúng tôi nên dự án đành gác lại cho đến khi Samsung dời về Diamond Plaza, trả lại toàn bộ mặt bằng cho công ty chủ quản. Theo tôi biết thì hiện trạng vẫn được giữ nguyên cho đến sau này, khi một ngày đẹp trời đi ngang chốn cũ, tôi chợt thấy toàn khu 23-25-27 TTT được quây lại và xây dựng một công trình khá bề thế (nay là tổ hợp nhà hàng Nhật Sushi World và siêu thị Akuruhi). Tôi có thử hỏi thăm những người quanh khu đó xem có ai biết gì về tung tích chiếc kiệu khi khu nhà bị phá ra để xây dựng, nhưng rất tiếc không ai biết thông tin gì về chiếc kiệu bí ẩn đó!
    Nhân tiện, quán cơm Đồng Nhân của bà Cả chỉ mới có mặt tại số 11 TTT từ khoảng năm 1990 và hủ tiếu Thanh Xuân bây giờ chỉ còn là một góc nhỏ khiêm tốn tại số 62 TTT, còn các quán khác được nhắc đến trong bài cũng thay đổi khá nhiều hoặc không còn nữa.
    Ôi, vật đổi sao dời, thương hải biến vi tang điền!!

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.